Avrupa Birliği, 5 yıllık bir araştırmanın ardından zeytinyağının sağlığa 'resmen' iyi geldiğini tescilledi. 14 Aralık 2012 tarihinden itibaren AB'nin belirlemiş olduğu standartlarda üretilen zeytinyağları, 'sağlığa yararlıdır' ibaresi ile satışa sunulabilecek.
Avrupa Birliği, zeytinyağı üreticilerinin iddialarını kanıtlamak için 5 yıllık bir çalışma gerçekleştirdi. Avrupa Komisyonu'nun Tarım Genel Müdürlüğü, Sağlık Genel Müdürlüğü ve Tüketici Haklarını Koruma Genel Müdürlüğü'nün yaptığı araştırmaların ardından zeytinyağının antioksidan etkiye sahip olduğu resmen kabul edildi.
Avrupa Komisyonu'na göre; zeytinyağı, içermiş olduğu polyphenol maddesi sayesinde antioksidan özelliklerinin yanı sıra kötü kolestrole karşı da son derece etkili. Günde 20 gram zeytinyağı tüketiminin, kalp hastalıklarından korunma ve hücrelerin yenilenmesine önemli katkısı bulunuyor.
Avrupa Komisyonu'nun zeytinyağında bulduğu bir başka özellik de E vitamini içeriyor olması. Komisyon yetkilileri, E vitamininin antioksidan etkisinin son derece önemli olduğuna dikkat çekerek, hücrelerin ömrünün uzatılmasında etkili olduğuna vurgu yapıyor.
Üçüncü önemli unsur da doymuş yağ ile doymamış yağ oranı. Doymamış yağın kötü kolestrol oranını azaltıp, iyi kolestrol oranını artırdığına vurgu yapan Avrupa Komisyonu'na göre; doymuş yağın, zeytinyağı gibi doymamış yağ ile telafi edilmesi sağlık açısından son derece önemli.
HER ZEYTİNYAĞI OLMAZ
Avrupa Komisyonu, her zeytinyağının sağlığa iyi gelmediğini de hatırlatarak, zeytinyağın sağlığa iyi gelmesi için gereken özellikleri tanımlıyor. Bu çerçevede zeytindeki yağ oranının 20 gramda 5 miligram olması gerektiğini hatırlatan Avrupa Komisyonu, piyasadaki en yaygın zeytin türü olan Picual türü zeytinlerin 20 gramda 9 miligram zeytinyağ içerdiğine dikkat çekiyor. Avrupa Komisyonu, 10 gram zeytinyağının 90 kilokalori içerdiğini de hatırlatıyor. (Ntvmsnbc)
6 Temmuz 2012 Cuma
27 Haziran 2012 Çarşamba
MİLAS'IN ZEYTİNYAĞINA ÜSTÜN LEZZET ÖDÜLÜ
Milaslı zeytinyağı üreticisi Osman Menteşe ilçede ürettiği zeytin yağıyla Belçika'da katıldığı uluslararası yarışmada altın madalya alarak 'Üstün Lezzet Ödülünü' almaya hak kazandı.
Milas'a bağlı Ağaçlıhöyük köyünde çiftçilikle uğraşan Osman Menteşe isimli vatandaş, kendi butik tesislerinde ürettiği Menteşe Som Zeytinyağı ile Belçika merkezli enstitü olan İnternational Taste&Qality Institute de (ITQ-Uluslararası Tad ve Kalite Enstitüsü) katıldığı yarışmada ürettiği zeytinyağı ile altın madalya ile Üstün Lezzet Ödülünü aldı.
Geçtiğimiz Nisan ayının 15'inde sona eren müracaat süresinin ardından ITQ tarafından yapılan değerlendirmelerde Üstün Lezzet Ödülünü almayı başaran Milaslı çiftçi Osman Menteşe, ödülünü 31 Mayıs'ta Belçika'nın başkenti Brüksel’de yapılan törenle aldı, Menteşe, elde ettiği başarının ardından Milas Belediye Başkanı Muhammet Tokat'ı makamında ziyaret ederek başarı belgesinin bir kopyasını hediye etti.
Zeytinyağı üreticisi Menteşe, burada yaptığı konuşmasında köyündeki butik zeytin yağı sıkma tesisinde ürettiği zeytinyağının Belçika'daki ITQ isimli enstitü tarafından altın madalya ile ödüllendirildiğini belirterek; ''Ben bu gururu belediye Başkanı ile paylaşmak istedim'' dedi.
Bütün amacının Milas'ta üretilen zeytinyağının da üstün kaliteli olduğunu uluslararası düzeyde belgeleyerek, Milas'taki üreticilere de örnek olarak onlara yol göstermek olduğunu ifade eden Menteşe, şunları söyledi:
''Milas'ın yağının usulüne uygun üretildiğinde üstün kaliteli yağ olduğunu anlatabilmek ve gösterebilmek için tüm üreticilerin çaba sarf etmesi lazım. Bunun ötesinde üretilen üstün yağların birlik haline gelip coğrafi tescil belgesinin alınması gerekli. Milas'ın adını bu şekilde kanıtlamak ve göstermek benim için önemli.''
Milas Belediye Başkanı Muhammet Tokat ise Osman Menteşe'nin daha önce de başka bir uluslararası yarışmada ürettiği zeytinyağı ile gümüş madalya aldığını hatırlatarak şunları söyledi:
''Sayın Osman Menteşe bu kez altın madalya getirdi. Bu güzel haberi basın mensuplarımız aracılığıyla paylaşarak kamuoyuna duyurmak istedik. Sayın Menteşe çiftçilik kimliğinin yanında bunu bilimsel kriterlere oturtmaya çalışan ve yaptığı işi severek icra edip ürünün en iyisini elde etme gayreti içinde bulunan örnek yurttaşımız. Biz onun bu çalışmalarından dolayı mutluluk ve gurur duyuyoruz. Elde edilen başarının bölgemiz ve kendisi açısından önemli bir tanıtım aracı olduğunu düşünüyoruz. Gayretlerinden dolayı kendisini ve arkadaşlarını yürekten kutluyorum.''
Milas'a bağlı Ağaçlıhöyük köyünde çiftçilikle uğraşan Osman Menteşe isimli vatandaş, kendi butik tesislerinde ürettiği Menteşe Som Zeytinyağı ile Belçika merkezli enstitü olan İnternational Taste&Qality Institute de (ITQ-Uluslararası Tad ve Kalite Enstitüsü) katıldığı yarışmada ürettiği zeytinyağı ile altın madalya ile Üstün Lezzet Ödülünü aldı.
Geçtiğimiz Nisan ayının 15'inde sona eren müracaat süresinin ardından ITQ tarafından yapılan değerlendirmelerde Üstün Lezzet Ödülünü almayı başaran Milaslı çiftçi Osman Menteşe, ödülünü 31 Mayıs'ta Belçika'nın başkenti Brüksel’de yapılan törenle aldı, Menteşe, elde ettiği başarının ardından Milas Belediye Başkanı Muhammet Tokat'ı makamında ziyaret ederek başarı belgesinin bir kopyasını hediye etti.
Zeytinyağı üreticisi Menteşe, burada yaptığı konuşmasında köyündeki butik zeytin yağı sıkma tesisinde ürettiği zeytinyağının Belçika'daki ITQ isimli enstitü tarafından altın madalya ile ödüllendirildiğini belirterek; ''Ben bu gururu belediye Başkanı ile paylaşmak istedim'' dedi.
Bütün amacının Milas'ta üretilen zeytinyağının da üstün kaliteli olduğunu uluslararası düzeyde belgeleyerek, Milas'taki üreticilere de örnek olarak onlara yol göstermek olduğunu ifade eden Menteşe, şunları söyledi:
''Milas'ın yağının usulüne uygun üretildiğinde üstün kaliteli yağ olduğunu anlatabilmek ve gösterebilmek için tüm üreticilerin çaba sarf etmesi lazım. Bunun ötesinde üretilen üstün yağların birlik haline gelip coğrafi tescil belgesinin alınması gerekli. Milas'ın adını bu şekilde kanıtlamak ve göstermek benim için önemli.''
Milas Belediye Başkanı Muhammet Tokat ise Osman Menteşe'nin daha önce de başka bir uluslararası yarışmada ürettiği zeytinyağı ile gümüş madalya aldığını hatırlatarak şunları söyledi:
''Sayın Osman Menteşe bu kez altın madalya getirdi. Bu güzel haberi basın mensuplarımız aracılığıyla paylaşarak kamuoyuna duyurmak istedik. Sayın Menteşe çiftçilik kimliğinin yanında bunu bilimsel kriterlere oturtmaya çalışan ve yaptığı işi severek icra edip ürünün en iyisini elde etme gayreti içinde bulunan örnek yurttaşımız. Biz onun bu çalışmalarından dolayı mutluluk ve gurur duyuyoruz. Elde edilen başarının bölgemiz ve kendisi açısından önemli bir tanıtım aracı olduğunu düşünüyoruz. Gayretlerinden dolayı kendisini ve arkadaşlarını yürekten kutluyorum.''
OSMAN MENTEŞE'DEN VEDAT MİLOR'A YANIT
Milaslı zeytinyağı üreticisi Osman Menteşe'nin 24 Haziran Pazar günü Milliyet'in pazar ekinde çıkan, yemek ve şarap tadımcısı Vedat Milor'un yazısıyla ilgili olarak Zeytinyağı Tutkusu'na gönderdiği yazıyı siz blog izleyicilerin bilgisine sunmak üzere blog'da yayınlıyorum. Osman Bey'e, kamuoyunun doğru yönde bilgilenmesini sağlayan yazısı ve duyarlılığı için teşekkür ediyorum.
Nevzat Çağlar Tüfekçi
.................................................................................................................
Nevzat bey
Merhaba
Yemek Tadımcısı Vedat Milor un geçan Pazar günü Milliyet Pazar ekinde ki yazısını "blog "unuza almışsınız.
Kendisine yolladığım yazıyı aşağıda bulacaksınız.
VM Zeytinyağı tadımını Şarap tadımına benzetmiş sanki
Bilginize sunarım.
Selamlarımla,
O.Menteşe
………………………………………………………
Sn Vedat Milor
Pazar günü(24 Haziran) Milliyet Ek de çıkan yazınızı dikkatle okudum.
Öncelikle düzenlediğiniz panel ile ilgili bir iki konuya değinmek isterim.
Zeytinyağı tadım panellerinde belirlenen kriterler IOC(International Olive Oil Council)’nin belirlediği kriterler olması gerekir. Sizin panel de kullandığınızı belirttiğiniz kriterler içinde IOC kriterlerine uyan var ama hiç de ilgisi olmayanlar var. Hangileri ilgisiz?
TATLI: Sızma Zeytinyağında böyle bir kriter olmaz. Tağşişli (Karışık ) zeytinyağlarında özellikle çiçek yağı katılarak oluşturulur. Eğer bu TATLI kriterini olumlu kriter olarak bakılıyorsa doğru değildir. Başlangıçta bu zeytinyağı başka bir özelliğine bakılmadan elemine edilmelidir.
DOKU: Böyle bir kriter zeytinyağı için hiç rastlamadım. "DOKU" açılımında geçen "Tereyağ" hiç duymadım. Bu kriterler belki şarap tadımcıları tarafından kullanılıyordur.
TADIMDA DEVAMLILIK VE KOMPLEKSİTE: Bu kriterlerde zeytinyağı tadımında ilk defa rastladığım kriterler. Sanırım bu kriterlerde şarapla bağlantılı.
Eğer bu kriterler şarap tadım kriterleri ile uyuşuyorsa, zeytinyağı için doğru tadım kriterleri kullanılmamış olunur. Şöyle bir değiş vardır. "Zeytinyağın yenisi, şarabın eskisi makbuldür."
Bir başka konu da sıcak patates ile tatmak ve tadımda kaşık kullanmak?
Tadım için özel hazırlanmış renkli kadehler vardır. Bu kadehler avuç içinde ve ağzı kapatılarak zeytinyağı konarak sallanır belli bir sıcaklık (22-25 C) gelinceye kadar çalkalanır, koklanır, zeytinyağı dilin üzerine alınır, damakta gezdirilir, dişlerin arasından hava alınır, bir miktar genizden geçmesine müsaade edilir ve sonuçta aromaları, acılık(Bitterness) yakıcılık(Pungency) dereceleri belirlenir.
Sıcak patatesin ne etkisi olabilir ki. Belki sadece aromaların aktive olmasından başka. Ayrıca kullandığınız kaşık metal ise metal tadı, plastik kaşık ise plastik tadının zeytinyağına geçmesi olasıdır. Açıkça söyleyeyim hiç rastlamadığım ve duymadığım bir yöntem kullanmışsınız.
Belirlediğiniz jürinin yöntem ne olursa olsun yaptığı sıralamaya saygı duymak gerektiği görüşündeyim. Yanlız merek ettiğim bir katılımcı var. Milas Yöresinden Cumhur Turaman. Ben de Milas yöresindenim. Bu kişinin adını hiç duymadım. Eğer mümkünde bana iletişim bilgilerini verirseniz kendisi ile tanışmak ve yöremizde bir başka kaliteli zeytinyağı üreten kişiyi bilmek ve yağını tadıp konuşmak isterim.
Asıl üzerinde durmak istediğim konu ; Kontinü Sistemle Zeytinyağı Üretimi ve Eski Klasik Sistem Zeytinyağı Üretimi karşılaştırmanız.
Zeytinyağı gerek üretim sırasında ve gerekse de saklanması sırasında aşağıda sıraladığım etkenlerden uzak tutmak gerekir. Zeytinyağı bu etkenler hiç sevmez çünkü bozulmasına sebep olur.
1- Hava ile Temas, 2-Sıcaklık, 3- Işık, 4- Her türlü Koku(( Güzel koku(Parfüm), Kötü Koku(Sigara, soğan, sarmısak vs))
Eski sistem üretim teknolojilerinde yukarda saydıklarım zeytinyağını sürekli etkiler. Taş değirmeden zeytinler ezilirken açık havada sürekli hava ile temas halindedir, hamurda bozuşma başlar. Ezilen hamurlar cuvallara doldurulur burada hijyen kurallarından uzaklaşılır, Jüt Çuvallara doldurulan zeytin hamuru yüksek basınçlı preslerin altına konulur, yağ çıkması için üzerine sıcak su basılır, daha çok yağ çıkması sanısı ile de daha çok sıcak su basılır. Çıkan zeytinyağı nerede ise kaynar sular içersinde kaynamış yağdır. Sıkım çuvalları her operasyondan sonra özel yağ çözücülerle yıkanması, temizlenmesi gerekir. Bu bir maliyet unsurudur. Çok fabrikacı bu işi yapmaktan çekinir. Defalarca sıkım yapılan çuvallardaki hamur kalıntıları bozuşmaya başlar, çıkan zeytinyağının kalitesi düşer, asidi yükselir ve sonunda rafinaj kalitesinde zeytinyağı elde edilir. Oysa amaç ize düşük asitli (En fazla 0,8, aromatik ve peroksit değeri düşük) yağ elde etmek olmalıdır. Tüm bu operasyon açıkta gün ışığında gerçekleşir hamurda bozuşma başlar. Operasyon ortamı her türlü kokuya açıktır. Kokular yağa geçer, kalite düşer, zeytinyağlar rafineriye gider, kimyasal işlemler sonunda bir yağ elde edilir. Bu yağ zeytinyağına bira benzer bir yağdır. Bu yağ Rafine zeytinyağıdır. Bu yağın kardeşleri diğer bitkisel yağlardır. Sızma zeytinyağının üstün özelliklerini taşımaz. Bu rafine zeytinyağının içine biraz koku vermesi amacı ile sınırlı miktarda sızma zeytinyağı katılır. Elde edilen yağ olur, RİVİYERA Zeytinyağı
Eski sistemlerin sakıncasını yıllar içinde fark eden İtalyan Sanayicileri Kontinü sistemleri yaratmışlardır. Çok da iyi etmişlerdir.
Zeytini bir taraftan boşaltırsınız, yapraklarından ayıklanır, yıkanır, kırılır-parçalanır, hamur haline getirilir, hamurda yağ malaksörün içinde oluşmaya başlar, santrüfüje (dekantör)yollanır, sıkılır ve zeytinyağı elde edilir. Bu makinelerde gerekli ayarları yaptıktan sonra hamur sıcaklığını en fazla 22-24, santrüfüje verilmesi gerekli su sıcaklığını da 20 derecelerde tuttuktan sonra, gerçek soğuk sıkım, aromatik, insan sağlığına büyük yararı sağlayan antioxidanları, e Vitamini ve fenolleri ihtiva eden gerçek sızma bir zeytinyağı elde edilir. Önemli olanda zeytinyağında fenoller ve antioxidanlar e Vitaminin bolca bulunmasıdır. Uçucu olan bu maddeler ancak soğuk sıkım sisteminde yeterli kadar korunabilr. Son zamanlarda İtalyan teknolojisi öyle kontinü sistemler yapmışlar ki; azot gazı nın hamur kazanına basılması ile hamurun hava ile temasını kesmişler ve tamamen kapalı sistemleri kullanmaya başlamışlardır. Zeytinin kırılması sırasında ortaya çıkan kızışmayı önlemişlerdir.
Yukarıda açıkladığım nedenlerle, "eski sistem taş baskı”dan daha "iyi" yağ elde edildiğini ileri sürmek, "nostalji "den başka bir şey değildir. Söz konusu taş baskı sistemleri artık "müzelik" olmuşlardır ve KOÇ Sanayi Müzesinde bir örneği vardır.
Nostaljiyi devam ettirmek ve ondan para kazanmak amacı ile bir kısım İtalyan makine üreticileri önce zeytini granit taşlarda eziyor ve sonra hızlı santrüfüj (dekantör)’den geçirerek karma bir sistem yolu ile yağ elde edip "nostalji" sevenlere hizmet sunuyorlar. Dikkat ederseniz burada jüt çuvallar tamamen kaldırılmıştır.
Ülkemizde zeytinyağı tüketimini arttırmak için gösterdiğiniz çabalar /TV programlarında zeytinyağlı yemek yapımını teşvik ve yazılarınız için size teşekkür etmek gerekir. Biz üreticiler ve sizin gibi yazar ve düşünürler kendi ülkemizin öz malı olan zeytinyağı tüketimini arttırmak için çok çaba göstermemiz gerek. Ama önce kaliteli zeytinyağı üreterek.
Yolunuz Milas tarafına düşerse, daha önce de yazdığım gibi sizi yakından tanımak ve Türk zeytincili ve zeytinyağı üzerine görüş alış verişinde bulunmak isterim.
Saygılarımla,
Osman Menteşe
24 Haziran 2012 Pazar
Zeytinyağı sevmeyen Akdeniz ülkesinde bir zeytinyağı paneli
Zeytinyağı sektörüne yapılan her katkının hem halk sağlığı hem de ülke mutfağı açısından iktisatçıların deyimi ile “bir koy üç al” olacağı görüşündeyim. Bu amaçla bir zeytinyağı paneli organize ettim ve devamını getirmeyi düşünüyorum...
Bazen ülkemde gördüğüm bazı çelişkiler beni çıldırtıyor.
Bu çelişkilerden bir tanesi de yemek adetlerimiz ve bu konudaki genel görüşler.
Ülkecek yağlı yiyeceklere savaş açmış durumdayız.
Etin yağını gördüğümüz an midemiz bulanır. Haşa ağzımıza almayız.
Zeytinyağını ‘ağır’ bulur ve yemeklerde kullanmayız.
Adam başına şeker tüketimi açısından ise herhalde dünyada önde gelenlerden biriyiz.
Proses edilmiş, yani kimyasal işlemlerden geçmiş, içine şeker (fruktoz), genetiği değiştirilmiş mısır şurubu falan katılmış yiyecekleri tüketmekte ise bir numarayız.
Bayılırız bol şekerli tatlılara! (Tabii bunların pek çoğunda da şeker kamışından şeker değil, mısır şurubu kullanılıyor.)
Gerçek tereyağları artık köy pazarlarında bile bulunmaz
Kızartma olarak kullandığımız sözüm ona hafif yağlar kızarınca “trans fat” yani damar tıkayan yağlara dönüşür... Dönüşür ama aldırmayız.
Kan sıcaklığında eriyen tereyağlara yüz vermeyiz, sineklerin bile yemeye itibar etmediği margarinleri tüketiriz.
İyi şeyleri de hemen bozarız. Gerçek tereyağları artık köy pazarlarında bile bulunmaz. Süt tozundan süt üretilir. Tereyağlarına margarin karıştırılır.
Zeytinyağları da asidini düşürmek için kimyasal süreçlere tabi tutulur, rafine çiçek ve pamuk yağları ile karıştırılarak sözüm ona “sızma zeytinyağı” diye pazarlanır.
Ben şahsen zeytinyağının bize Allah’ın bir lütfu olduğuna inanırım.
Zeytinyağının hem sağlıklı hem lezzetli olduğunu düşünürüm.
Herhalde bunu düşünen ve söyleyen tek yeme-içme eleştirmeni de ben değilim.
Ben bu konunun amatörüyüm. Benden önce bu konuya eğilen ve ciddi arastırmalar yapan ünlü gurmeler var.
Rahmetli Tuğrul Şavkay abi, Nedim Atilla, Artun Ünsal gibi... (Artun Ünsal’ın “Ölmez Ağacın Peşinde” adlı Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan kitabını tavsiye ederim.)
Ülkemiz zeytin açısından çok şanslı. Ben İtalya’da ve İspanya’da çok iyi zeytinler tattım ama bizdeki sofralık zeytinleri dünyanın hiçbir yerinde bulamadım.
Yağlık zeytin farklı tabii. Büyük çekirdekli ve kalın zarlı zeytinler. Ülkemiz bu açıdan da çok zengin. Edremit Körfezi ve Milas yöresi bu alanda başı çekiyorlar.
Acıklı olan ve bana “zeytinyağı sevmeyen” başlığını attıran ana öge kişi başına yıllık zeytinyağı tüketimimiz. Diğer Akdeniz ülkeleri ile kıyaslandığında onların 30’da biri ile 5’te biri arası değişiyor. Biz adam başına 1 kg zeytinyağı tüketiyoruz. Yunanistan, İtalya, İspanya, Tunus, Portekiz, Fransa bu oranı kat kat aşıyorlar.
Garip olan bir durum ülkemizin zeytinyağlı yemekler açısından dünyanın en zengin mutfağı olması. Ama Ege hariç hiçbir yörede bu yemekler zeytinyağı ile hazırlanmıyor. “Halk ağır buluyor” deniyor. Bunda da doğruluk payı var çünkü lokantacılar genellikle rafine edilmiş yüksek asitli kötü kalite zeytinyağlarını kullanıyor yemeklerde. Bu yağlar da kokulu ve ağır.
Ayrıca sağlık açısından da faydalı değiller. Kalbimizi koruyan, kanımızdaki kolestrol seviyesini dengeleyen, bağışıklık sistemimizi güçlendiren yağ asitleri gerçek sızma ve naturel, soğuk sıkım zeytinyağlarında bulunuyor. Rivyera tipi zeytinyağları yüksek ısıda işlem gördüğünden içlerindeki sihirli fenolik maddeler kayboluyor ve sağlığa faydaları yok.

Biz adam başına 1 kg zeytinyağı tüketiyoruz. Yunanistan, İtalya, İspanya, Tunus, Portekiz, Fransa bu oranı kat kat aşıyorlar.
Roma’da bildiğim kadarı ile zeytin ağacı kesenlere ölüm cezası verilirmiş
Yani aynı süt gibi. Nasıl ki fermantasyonunda neredeyse 120 dereceyi gören süt organik olsa bile artık faydalı değil, zeytinyağı da öyle.
Ülkemizde zeytin ağaçlarının en büyük düşmanı toprak rantı. Helenistik dönemde eski Yunan’da, eski Mısır’da ve eski Roma’da bildiğim kadarı ile zeytin ağacı kesenlere ölüm cezası verilirmiş. Bizde ise rant peşinde koşarken doğayı tahrip eden mükafatlandırılıyor, etmeyen salak muamelesi görüyor. Eski zeytinliklerin yerine devamlı çirkin apartman blokları dikiliyor.
Ülkemizdeki zeytinyağlarının kalitesi kanımca çok geniş bir yelpaze çiziyor. Zeytinyağı kalitesini belirleyen birçok faktör var. Bunların başında geleni bence hasat zamanı. Ben hayatımda yediğim en iyi zeytinyağlarını hep İtalya’da buldum. Bunların ortak özelliği henüz yeşilken ve olgunlaşıp siyaha dönüşmeden toplanan zeytinlerden elde edilmeleri. Tabii ki bu yağların verimi çok düşük. Renkleri de yeşilimsi oluyor.
Bunun dışında elbette ki şarapta olduğu gibi işin en önemli kısmı üretim değil tarım. İlaçlama, budama teknikleri, kullanılan gübre, hasat zamanı ve toplama süresi ve biçimi, toplama sonrası sıkılmaya gidene kadar geçen süre ve saklanma biçimi (süre aynı üzümde olduğu gibi oksidasyonu önlemek için çok az olmalı), satıştan önceki depolama ve mutfaklarımızdaki saklama biçimi (karanlık ve serin olmalı) kaliteyi etkiliyor.
Sadece İtalya ve İspanya’da hâlâ geleneksel yöntemlerle yağ sıkılıyor
Kim ne derse desin zeytinyağının en iyisi en geleneksel yöntemlerle elde edileni. Yani “sulu sistem” ile iki dikey değirmen taşının altında çekirdekleri ile birlikte ezerek hakiki sızma zeytinyağı elde etme (siyah zeytin hamurundan akan ilk yağ gerçek ‘bakire’ yağ yani hakiki sızma. Bunu piyasada bulamıyorsunuz. Bundan sonra hidrolik prese üst üste atılan torbalardan ılık su atılarak basınçla sıkılan yağ ise naturel yağ ve ona da sızma yağ deniliyor).
Sorun şu ki bu yöntemin verimi çok düşük. Ülkemizde bu yöntem ile yağ elde edenler bir elin parmak sayısını bulmaz. Sadece İtalya ve İspanya’da hâlâ geleneksel yöntemlerle yağ sıkılıyor.
Günümüzde geçerli akçe tamamen otomatik makinalar ile gerçekleşen kontinü sistemi. Zeytinler taş değirmen yerine metal kesiciler ile eziliyor. Bu temas sonucu ve on yıkama süresince yağın öz tadı ve rayihası tabii ki zarar görüyor.
Öte yandan nasıl kaliteli ve kalitesiz balık çiftikleri ve yetiştirme balık varsa kontinü de öyle. İtalya’da bu konuda da ciddi gelişmeler var. Zeytini çok daha az zedeleyen ve rayihayı koruyan kontinü sistemi ile üretilmiş bazı zeytinyağlarını da geçmişte tadıp beğendiğimi ve evimde kullandığımı söyleyeyim.
Ben kendi adıma zeytinyağı sektörüne yapılan her katkının hem halk sağlığı hem de ülke mutfağı açısından iktisatçıların deyimi ile “multiplier effect” yani “bir koy üç al” olacağını düşünüyorum.
Bu amaçla bir zeytinyağı paneli organize ettim ve ilerde de bu panellerin devamını düşünüyorum.
Bu ve bu tip panellerde ben kendim başkan olmak istemiyorum. Amacım işin profesyonellerini
ve bu konuda benden bilgili olanları bulmak ve jüri seçimini de onlara bırakmak.
Jüri benim web sitemin izleyicilerinden oluşuyor ve başvurular içinden jüri başkanı seçim yapıyor. Jüri başkanı bu başvurular dışında kendi istediği birini de jüriye alabiliyor.
Bir tek kural var. Jüri üyelerinin yarışmaya giren ürünler ve firmalar ile hiçbir maddi bağı olmaması. Bu kural benim için de geçerli.
İlk zeytinyağı panelim için jüri başkanı olarak Gümüşlük’teki minik ve enfes yemekleri olan Soğan Sarımsak lokantasının sahibi Sevinç Ulucanlar’a teklifte bulundum. Kırmadı, kabul etti ve bunun için İstanbul’a geldi. Sevinç hanımın hem yemekleri zeytinyağı ağırlıklı, hem kendisi bu konuda çok bilgili hem de 31 Ekim-3 Kasım 1994’te Hürriyet’te çıkmış “Zeytinyağı Mucizesi” adlı çok güzel yazıları var.
11 zeytinyağı seçti bu yarışma için Sevinç hanım. Bazıları piyasada kolay bulunan diğerleri ise küçük üreticilerin yağları.
Yağların bir kısmını ben piyasadan satın aldım. Diğerlerini ise Sevinç hanımın ricasi ile üreticiler bize bedava gönderdi. Kendilerine teşekkür borçluyum.
Paneli Richmond otelinin üst katındaki Lebi Derya lokantasında organize ettik. Lokanta hiçbir karşılık istemeden bizim her türlü pratik ihtiyacımızı güler yüzle karşıladı. Kendilerine teşekkür ederim.
Altı kişilik jüri bu yağları bazı kriterlere göre şu boyutlarda değerlendirdi: 1. Koku-Aroma 2. Acılık (olumlu, olumsuz, tatlı, yakıcı) 3. Kötü tatlar (küflü, rutubetli, sirkemsi, çamurumsu, okside) 4. Doku (kalın, yoğun, kaygan, ince ve akışkan, tereyağı) 5. Tadım Danmaka Devamlılığı ve Kompleksite 6. Duyusal Özellikler Arası Denge.
Jüri üyeleri bu ölçütleri ön plana çıkararak tüm yağları hem kaşıkla sade olarak denedi hem de haşlanmış patates ile birlikte lezzetlerine baktı.
Bunun sonucunda ortaya çıkan sıralamanın detaylarını benim web sitemde bulabilirsiniz.
İlk üç sıralamayı alan yağları ise burada hemen belirteyim: 1. Aterna (Dikili-İzmir) 2. Kristal Naturel Sızma 3. Sonsuzluk XI-XI (Mudanya)
Kaynak: http://www.vedatmilor.com/
http://www.milliyet.com.tr/
Bazen ülkemde gördüğüm bazı çelişkiler beni çıldırtıyor.
Bu çelişkilerden bir tanesi de yemek adetlerimiz ve bu konudaki genel görüşler.
Ülkecek yağlı yiyeceklere savaş açmış durumdayız.
Etin yağını gördüğümüz an midemiz bulanır. Haşa ağzımıza almayız.
Zeytinyağını ‘ağır’ bulur ve yemeklerde kullanmayız.
Adam başına şeker tüketimi açısından ise herhalde dünyada önde gelenlerden biriyiz.
Proses edilmiş, yani kimyasal işlemlerden geçmiş, içine şeker (fruktoz), genetiği değiştirilmiş mısır şurubu falan katılmış yiyecekleri tüketmekte ise bir numarayız.
Bayılırız bol şekerli tatlılara! (Tabii bunların pek çoğunda da şeker kamışından şeker değil, mısır şurubu kullanılıyor.)
Gerçek tereyağları artık köy pazarlarında bile bulunmaz
Kızartma olarak kullandığımız sözüm ona hafif yağlar kızarınca “trans fat” yani damar tıkayan yağlara dönüşür... Dönüşür ama aldırmayız.
Kan sıcaklığında eriyen tereyağlara yüz vermeyiz, sineklerin bile yemeye itibar etmediği margarinleri tüketiriz.
İyi şeyleri de hemen bozarız. Gerçek tereyağları artık köy pazarlarında bile bulunmaz. Süt tozundan süt üretilir. Tereyağlarına margarin karıştırılır.
Zeytinyağları da asidini düşürmek için kimyasal süreçlere tabi tutulur, rafine çiçek ve pamuk yağları ile karıştırılarak sözüm ona “sızma zeytinyağı” diye pazarlanır.
Ben şahsen zeytinyağının bize Allah’ın bir lütfu olduğuna inanırım.
Zeytinyağının hem sağlıklı hem lezzetli olduğunu düşünürüm.
Herhalde bunu düşünen ve söyleyen tek yeme-içme eleştirmeni de ben değilim.
Ben bu konunun amatörüyüm. Benden önce bu konuya eğilen ve ciddi arastırmalar yapan ünlü gurmeler var.
Rahmetli Tuğrul Şavkay abi, Nedim Atilla, Artun Ünsal gibi... (Artun Ünsal’ın “Ölmez Ağacın Peşinde” adlı Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan kitabını tavsiye ederim.)
Ülkemiz zeytin açısından çok şanslı. Ben İtalya’da ve İspanya’da çok iyi zeytinler tattım ama bizdeki sofralık zeytinleri dünyanın hiçbir yerinde bulamadım.
Yağlık zeytin farklı tabii. Büyük çekirdekli ve kalın zarlı zeytinler. Ülkemiz bu açıdan da çok zengin. Edremit Körfezi ve Milas yöresi bu alanda başı çekiyorlar.
Acıklı olan ve bana “zeytinyağı sevmeyen” başlığını attıran ana öge kişi başına yıllık zeytinyağı tüketimimiz. Diğer Akdeniz ülkeleri ile kıyaslandığında onların 30’da biri ile 5’te biri arası değişiyor. Biz adam başına 1 kg zeytinyağı tüketiyoruz. Yunanistan, İtalya, İspanya, Tunus, Portekiz, Fransa bu oranı kat kat aşıyorlar.
Garip olan bir durum ülkemizin zeytinyağlı yemekler açısından dünyanın en zengin mutfağı olması. Ama Ege hariç hiçbir yörede bu yemekler zeytinyağı ile hazırlanmıyor. “Halk ağır buluyor” deniyor. Bunda da doğruluk payı var çünkü lokantacılar genellikle rafine edilmiş yüksek asitli kötü kalite zeytinyağlarını kullanıyor yemeklerde. Bu yağlar da kokulu ve ağır.
Ayrıca sağlık açısından da faydalı değiller. Kalbimizi koruyan, kanımızdaki kolestrol seviyesini dengeleyen, bağışıklık sistemimizi güçlendiren yağ asitleri gerçek sızma ve naturel, soğuk sıkım zeytinyağlarında bulunuyor. Rivyera tipi zeytinyağları yüksek ısıda işlem gördüğünden içlerindeki sihirli fenolik maddeler kayboluyor ve sağlığa faydaları yok.
Biz adam başına 1 kg zeytinyağı tüketiyoruz. Yunanistan, İtalya, İspanya, Tunus, Portekiz, Fransa bu oranı kat kat aşıyorlar.
Roma’da bildiğim kadarı ile zeytin ağacı kesenlere ölüm cezası verilirmiş
Yani aynı süt gibi. Nasıl ki fermantasyonunda neredeyse 120 dereceyi gören süt organik olsa bile artık faydalı değil, zeytinyağı da öyle.
Ülkemizde zeytin ağaçlarının en büyük düşmanı toprak rantı. Helenistik dönemde eski Yunan’da, eski Mısır’da ve eski Roma’da bildiğim kadarı ile zeytin ağacı kesenlere ölüm cezası verilirmiş. Bizde ise rant peşinde koşarken doğayı tahrip eden mükafatlandırılıyor, etmeyen salak muamelesi görüyor. Eski zeytinliklerin yerine devamlı çirkin apartman blokları dikiliyor.
Ülkemizdeki zeytinyağlarının kalitesi kanımca çok geniş bir yelpaze çiziyor. Zeytinyağı kalitesini belirleyen birçok faktör var. Bunların başında geleni bence hasat zamanı. Ben hayatımda yediğim en iyi zeytinyağlarını hep İtalya’da buldum. Bunların ortak özelliği henüz yeşilken ve olgunlaşıp siyaha dönüşmeden toplanan zeytinlerden elde edilmeleri. Tabii ki bu yağların verimi çok düşük. Renkleri de yeşilimsi oluyor.
Bunun dışında elbette ki şarapta olduğu gibi işin en önemli kısmı üretim değil tarım. İlaçlama, budama teknikleri, kullanılan gübre, hasat zamanı ve toplama süresi ve biçimi, toplama sonrası sıkılmaya gidene kadar geçen süre ve saklanma biçimi (süre aynı üzümde olduğu gibi oksidasyonu önlemek için çok az olmalı), satıştan önceki depolama ve mutfaklarımızdaki saklama biçimi (karanlık ve serin olmalı) kaliteyi etkiliyor.
Sadece İtalya ve İspanya’da hâlâ geleneksel yöntemlerle yağ sıkılıyor
Kim ne derse desin zeytinyağının en iyisi en geleneksel yöntemlerle elde edileni. Yani “sulu sistem” ile iki dikey değirmen taşının altında çekirdekleri ile birlikte ezerek hakiki sızma zeytinyağı elde etme (siyah zeytin hamurundan akan ilk yağ gerçek ‘bakire’ yağ yani hakiki sızma. Bunu piyasada bulamıyorsunuz. Bundan sonra hidrolik prese üst üste atılan torbalardan ılık su atılarak basınçla sıkılan yağ ise naturel yağ ve ona da sızma yağ deniliyor).
Sorun şu ki bu yöntemin verimi çok düşük. Ülkemizde bu yöntem ile yağ elde edenler bir elin parmak sayısını bulmaz. Sadece İtalya ve İspanya’da hâlâ geleneksel yöntemlerle yağ sıkılıyor.
Günümüzde geçerli akçe tamamen otomatik makinalar ile gerçekleşen kontinü sistemi. Zeytinler taş değirmen yerine metal kesiciler ile eziliyor. Bu temas sonucu ve on yıkama süresince yağın öz tadı ve rayihası tabii ki zarar görüyor.
Öte yandan nasıl kaliteli ve kalitesiz balık çiftikleri ve yetiştirme balık varsa kontinü de öyle. İtalya’da bu konuda da ciddi gelişmeler var. Zeytini çok daha az zedeleyen ve rayihayı koruyan kontinü sistemi ile üretilmiş bazı zeytinyağlarını da geçmişte tadıp beğendiğimi ve evimde kullandığımı söyleyeyim.
Ben kendi adıma zeytinyağı sektörüne yapılan her katkının hem halk sağlığı hem de ülke mutfağı açısından iktisatçıların deyimi ile “multiplier effect” yani “bir koy üç al” olacağını düşünüyorum.
Bu amaçla bir zeytinyağı paneli organize ettim ve ilerde de bu panellerin devamını düşünüyorum.
Bu ve bu tip panellerde ben kendim başkan olmak istemiyorum. Amacım işin profesyonellerini
ve bu konuda benden bilgili olanları bulmak ve jüri seçimini de onlara bırakmak.
Jüri benim web sitemin izleyicilerinden oluşuyor ve başvurular içinden jüri başkanı seçim yapıyor. Jüri başkanı bu başvurular dışında kendi istediği birini de jüriye alabiliyor.
Bir tek kural var. Jüri üyelerinin yarışmaya giren ürünler ve firmalar ile hiçbir maddi bağı olmaması. Bu kural benim için de geçerli.
İlk zeytinyağı panelim için jüri başkanı olarak Gümüşlük’teki minik ve enfes yemekleri olan Soğan Sarımsak lokantasının sahibi Sevinç Ulucanlar’a teklifte bulundum. Kırmadı, kabul etti ve bunun için İstanbul’a geldi. Sevinç hanımın hem yemekleri zeytinyağı ağırlıklı, hem kendisi bu konuda çok bilgili hem de 31 Ekim-3 Kasım 1994’te Hürriyet’te çıkmış “Zeytinyağı Mucizesi” adlı çok güzel yazıları var.
11 zeytinyağı seçti bu yarışma için Sevinç hanım. Bazıları piyasada kolay bulunan diğerleri ise küçük üreticilerin yağları.
Yağların bir kısmını ben piyasadan satın aldım. Diğerlerini ise Sevinç hanımın ricasi ile üreticiler bize bedava gönderdi. Kendilerine teşekkür borçluyum.
Paneli Richmond otelinin üst katındaki Lebi Derya lokantasında organize ettik. Lokanta hiçbir karşılık istemeden bizim her türlü pratik ihtiyacımızı güler yüzle karşıladı. Kendilerine teşekkür ederim.
Altı kişilik jüri bu yağları bazı kriterlere göre şu boyutlarda değerlendirdi: 1. Koku-Aroma 2. Acılık (olumlu, olumsuz, tatlı, yakıcı) 3. Kötü tatlar (küflü, rutubetli, sirkemsi, çamurumsu, okside) 4. Doku (kalın, yoğun, kaygan, ince ve akışkan, tereyağı) 5. Tadım Danmaka Devamlılığı ve Kompleksite 6. Duyusal Özellikler Arası Denge.
Jüri üyeleri bu ölçütleri ön plana çıkararak tüm yağları hem kaşıkla sade olarak denedi hem de haşlanmış patates ile birlikte lezzetlerine baktı.
Bunun sonucunda ortaya çıkan sıralamanın detaylarını benim web sitemde bulabilirsiniz.
İlk üç sıralamayı alan yağları ise burada hemen belirteyim: 1. Aterna (Dikili-İzmir) 2. Kristal Naturel Sızma 3. Sonsuzluk XI-XI (Mudanya)
Kaynak: http://www.vedatmilor.com/
http://www.milliyet.com.tr/
17 Haziran 2012 Pazar
ZEYTİNYAĞLI YİYEMEM AMAN
Bursa yöresine ait bu türkü 2 Kasım 1954 tarihinde İhsan Kaplayan' dan kaynak gösterilerek Muzaffer Sarısözen tarafından derlenmiştir (THM Repertuar numarası 1133).
Marshall Planı 2. Dünya Savaşı sonrasında 1947 yılında önerilen ve 1948-1951 yılları arasında yürürlüğe konan ABD kaynaklı bir ekonomik yardım paketidir.
Aralarında Türkiye'nin de bulunduğu 16 ülke, bu plan uyarınca ABD'den ekonomik kalkınma yardımı almıştır (wikipedia).
ABD geçmişten beri dünyanın en büyük mısır üretici ülkesidir. ABD birikmiş olan mısır dağlarını eritmenin bir yolu olarak mısırözü yağı ihracaatını keşfetmiştir.
Marshal yardımının koşullarından biri Türkiye'nin ABD’den mısırözü yağı almasıdır (Yeni Sömürgecilik Açısından Gıda Emperyalizmi, Osman Nuri Koçtürk, Toplum Yayınları, 1966.)
Marshall Planı 2. Dünya Savaşı sonrasında 1947 yılında önerilen ve 1948-1951 yılları arasında yürürlüğe konan ABD kaynaklı bir ekonomik yardım paketidir.
Aralarında Türkiye'nin de bulunduğu 16 ülke, bu plan uyarınca ABD'den ekonomik kalkınma yardımı almıştır (wikipedia).
ABD geçmişten beri dünyanın en büyük mısır üretici ülkesidir. ABD birikmiş olan mısır dağlarını eritmenin bir yolu olarak mısırözü yağı ihracaatını keşfetmiştir.
Marshal yardımının koşullarından biri Türkiye'nin ABD’den mısırözü yağı almasıdır (Yeni Sömürgecilik Açısından Gıda Emperyalizmi, Osman Nuri Koçtürk, Toplum Yayınları, 1966.)
Buna koşut olarak Türkiye’de ilk margarin fabrikası kurulur.
Yine aynı dönemde yüz binlerce zeytin ağacı sökülerek bir katliam yapılır. Kalan zeytin ağaçlarından elde edilen zeytinyağının büyük bölümü ABD tarafından Dolar karşılığı alınır ve mısırözü yağı TL karşılığı satılır. Türk insanı zeytinyağından soğutularak mısırözü yağına ve margarine alıştırılır. Bu amaçla zeytinyağı ısınırsa kanser yapar gibi yalanlar uydurmaktan da geri kalınmaz.
Hâlbuki zeytinyağı halk ağzındaki deyişiyle dumanlaşma derecesi en yüksek (en zor yanan) sıvı yağlardan biridir.
Bununla da kalınmaz, kötülemek için tıpkı bugün yapılan halkla ilişkiler endüstrisi çalışmaları gibi “Zeytinyağlı yiyemem aman, basmadan fistan giyemem aman...” diye türkü sipariş edilir ve ülkenin en popüler türküsü yapılır.
Katı yağ/margarine mahkûm edilen halk, 20-30 yılda bir kaşık yağa bile muhtaç hâle getirilir.
Basma giyen kadınlar, plastik giysilerle tanıştırılır…
Yine aynı dönemde yüz binlerce zeytin ağacı sökülerek bir katliam yapılır. Kalan zeytin ağaçlarından elde edilen zeytinyağının büyük bölümü ABD tarafından Dolar karşılığı alınır ve mısırözü yağı TL karşılığı satılır. Türk insanı zeytinyağından soğutularak mısırözü yağına ve margarine alıştırılır. Bu amaçla zeytinyağı ısınırsa kanser yapar gibi yalanlar uydurmaktan da geri kalınmaz.
Hâlbuki zeytinyağı halk ağzındaki deyişiyle dumanlaşma derecesi en yüksek (en zor yanan) sıvı yağlardan biridir.
Bununla da kalınmaz, kötülemek için tıpkı bugün yapılan halkla ilişkiler endüstrisi çalışmaları gibi “Zeytinyağlı yiyemem aman, basmadan fistan giyemem aman...” diye türkü sipariş edilir ve ülkenin en popüler türküsü yapılır.
Katı yağ/margarine mahkûm edilen halk, 20-30 yılda bir kaşık yağa bile muhtaç hâle getirilir.
Basma giyen kadınlar, plastik giysilerle tanıştırılır…
Prof. Dr. Kenan Demirkol
(Alıntı : Ayten Mutlu)
ZEYTİN ADAMI ANARKEN
Hamdi Topçuoğlu
İki yıldır, bugünlerde dilime en çok Hasan Hüseyin Korkmazgil'in, “Haziranda ölmek zor!” dizesi dolanıyor.
Bu bir sayıklama, iç ses, umarsızlık yası…
Aslında ölüme yakışan ne gün, ne ay, ne mevsim var. Her güne yeni umutlarla uyanmamız bundan. Kim, işte bu an, ölüme en yakışan an, diy...erek ayrılabilir bu dünyadan?
Yunus'un,
“Bu dünyada bir nesneye
Yanar içim göynür özüm
Yiğit iken ölenlere
Gök ekini biçmiş gibi…”
dizelerinde dile getirdiği genç ölümlerinin acısını elbette yadsıyamam. Çünkü onu da yaşadım. Ama “Her ölüm erken ölümdür” sözü de bir gerçek.
Babamı 2 yıl önce 12 Haziran günü ebedi yolculuğuna uğurlamıştık. 90'ındaydı, mutluluk ve huzur fotoğraflarının çok olduğu bir hayat albümü olmuştu. İyi de, o benim babamdı. Hangi evlada yetmişti ki bu ömür, bu sevgi?
O gün, onu doğduğum odada zeytin dalları serpiştirilmiş çarşaflar altında ebedi uykusuna dalmış görünce “zeytin yaprağında, ay ışığı dondu” demiştim. Çok çok eskilere gidivermişti belleğim:
"Baba bu ne?"
"Delice…"
Bir dağ yamacındayız. Hava ayaz. Kazmayı delice köklerine vurdukça 'Hıhh!' diye bir ses çıkarıyor. Kazmayı daha güçlü sallamak için böyle bir ses çıkarmak gerek, diye düşünüyorum.
"Baba deliceleri ne yapacağız?"
Kazmayı bırakıyor. Başımı okşuyor. Anlıma kocaman bir öpücük konduruyor.
“Nasırlı eller çocukları daha içten okşar, ter kokulu babalar, daha bir sevgiyle öper oğullarını” değil mi?
"Bu deliceleri götürüp tarlamıza dikeceğiz. Sonra onları aşılayacağım. Akıllı olacaklar."
…
Hava ayaz yine. Tarlanın sağında solundaki su birikintileri buzlu cam. Toprak betondan sert. Açtığı çukurlara deliceleri tek tek yerleştirirken “hıhh”lamıyor. Bir heykeltıraş gibi diktiği ağaçların karşısına geçip, ışığı gölgeyi, güneyi kuzeyi değerlendiriyor.
"Bu ağaç var ya bu ağaç, ölmez… İnsan ölümsüzlüğü istiyorsa, birincisi, iyi evlât yetiştirmeli, ikincisi zeytin dikmeli."
Çocuk aklım ikincisini almıyor. O bunun farkında. Hemen devam ediyor:
"Zeytin, cennet meyvesidir. Hazreti Adem ölünce, oğlu Şit, cennet bahçesinden aldığı üç tohumu babasının ağzına koymuş ve onu öyle gömmüş. Zamanla bu üç tohum yeşermiş zeytin, çam (sedir) ve servi ağaçları olmuş."
Havalar ısınırken her biri delicesine filizleniyor fidanların. O, her sabah tek tek selâmlıyor onları. Yazla kuyulardan, derelerden kova kova sular taşıyoruz birlikte. Can suyu veriyoruz.
Sevgiyle büyütüyor, hem fidanlarını hem bizi.
Bu göz aşısıdır, bu da kalem aşısı derken meyveye duruyor ağaçlar. Yeşil taneler şiir: “Sıksan ağustosta yağı çıkar.” Önce sepetler dolusu, sonra küfeler, derken avlular dolusu zeytin, küpler dolusu zeytinyağı…
"Artık sizi daha iyi okullarda okutabilirim." diyor.
Biz oğullar geleceğe, artık daha bir güvenle bakıyoruz. Bağsa bağ, bahçeyse bahçe… Nuh'un güvercinin, ağzında zeytin dalıyla dönmesinin gerekçesini iyi biliyoruz, Olimpiyat kahramanlarının, zeytin dalından taçlarla onurlandırıldığını, hatta Antik Yunan'da yedi bilgeden biri kabul edilen Solon'un Kanunları arasında zeytin ağacı kesenlere ağır cezalar uygulandığını da öğrenmiştik.
Yaşı, 60'a dayanmıştı. Bir gün devlet, ona: “Zeytinliklerini istimlâk ettim.” deyivermişti.
Kaşla göz arasında tel örgülerle çevirdikleri zeytinlerini sevip konuşmak istediğinde; “Yasak hemşerim, devlet malıdır.” deyip bahçesine girmesine bile izin vermemişlerdi.
O ki “kuşun kurdun da hakkı var der, her hasat mevsiminde dalda meyve, tarlada başak bıraktırırdı.” Oysa ona göz hakkı bile bırakmamıştı bu devlet.
Bu, ne yaman bir fırtınaydı?
Emek emek yetiştirdiği ağaçları bir bir devriliyor, yerlerine kömür rayları döşeniyordu.
Bu ne yaman bir yangındı?
“Zeytin ağacının yanışı, başka ağaçlara hiç benzemez. Mübarek sanki için için ağlar. Sonra ikiye yarılır. Tıpkı bir yürek gibi” derdi. Kendini anlattığını, nasıl da anlamamışız.
Gücün yoktu eskisi gibi: ama sen zeytine inanıyordu. Emeğin ve üretmenin düşmanlarına inat, ölmez ağaçla ölümsüzlüğe ulaşmaya kararlıydı. Bu yüzden, yeni kıraçları bitek yapmaya harcadı kalan ömrünü. Ayakları tutmaz olsa da ellerini ayak yaptı. Yeni deliceleri zeytin yaptı. Bize emeğe, hakka saygıyı öğrettiği gibi zeytinlerine de termik santralin zehrine direnmeyi öğretti.
O giderken Yunus gibi;
“Geldi geçti ömrüm benim
Şol yel esip geçmiş gibi
Hele bana şöyle geldi
Şol göz yumup açmış gibi”
demedik.
Hoşgörünün ve barışın bilgesidir deyip seni başı zeytin dallı tabutla taşıdık.
Cennet meyvesinden ayrı düşmesin deyip toprağına zeytin çekirdeği diktik.
***
Canım babam, "Sen, zeytin ki ölmez ağaçtır, dedin ve zeytine inandın. Ellerinle diktiğin bu zeytinler yaşadıkça sen de yaşayacaksın."
Bizim bu cennet yurt köşesini kıskançlıkla korumaya çalışmamız bundan.
Babalar günün kutlu olsun.
— T Ayhan Cıkın ile birlikte.
Hamdi Topçuoğlu
19 Mayıs 2012 Cumartesi
MAHMUT TÜRKMENOĞLU VE BADEMLER’İN TÜRK KOOPERATİFÇİLİĞİNE KATKILARI
Prof. Dr. Ayhan ÇIKIN / EGE ÜNİVERSİTESİ Ziraat Fakültesi
Ben bu konuşmamda Mahmut Türkmenoğlu’nun yaşamının doğal kesitleri üzerinde durmayacağım. Bademler’i Mahmut Türkmenoğlu’ndan, Mahmut Türkmenoğlu Bademler’den soyutlamadan (zaten soyutlamak mümkün değil) , onların Türk kooperatifçiliğine katkısını belirlemeğe çalışacağım. Köydan bir arkadaşına ölümünden bir ay kadar önce yazdığı bir mektubunda[2]: “düşündüm, kendimi sorguladım ve sonra akladım” diye yazıyor.
Yaşamını kendince değerlendiren, kendi kendine sorgulayan, bu sorgulamanın tüm nedenlerini ölümle pençeleşirken dile getiren ve sonunda kendini aklayabilen kaç insan vardır ? Zaten bazı insanları büyük yapan onların kendi kendilerine yargılayabilmesidir. Onları erdemli yapan kendilerini sorgulayabilmesidir.
Nedir Mahmut Türkmenoğlu’nu erdemli kılan?
Nedir Mahmut Türkmenoğlu’nu büyük kılan?
Nedir onu diğer pek çok insana göre seçkin kılan?
Bademler’de kooperatif kurması mı ? Bu kooperatifin başkanı olması mı? Bir partinin içinde siyasete savunması mı? Milletvekili olması mı ? Yoksa bakan olması mı?
Sanırım bunların hepsinin az çok katkısı vardır. Bana göre bir insanı büyük kılan, onun ölüme giderken kader birliği yaptığı arkadaşlarına, dostlarına “hesap verme sorumluluğu duyması ve onu gerçekleştirmesidir”. Nitekim Türkmenoğlu’nun Hasan Şengül’e 13 Haziran 1992’de Wiskonsin (USA)’den yazdığı mektubunda kendisini, çevresi ve arkadaşları içinde yargılamakta ve sorgulamaktadır. Güzellikleri hep beraber paylaşmakta, olumsuzlukları kimseye aktarmadan genele, daha doğrusu gizlice kendisine yüklemektedir.
Mahmut Türkmenoğlu, 1960’lı yıllarda Türkiye’nin ve dünyanın gündeminde olan “toplum kalkınması modeli”nin yerel bir önderidir. Öyle bir yerel önder ki, yerellikten kopmadan bölgeselliği yakalama, bölgesellikten kopmadan ulusallığı yakalama, ulusallıktan kopmadan evrenselliği yakalamanın bütün ipuçlarını Mahmut Türkmenoğlu’nda görmek mümkündür.
Mahmut Türkmenoğlu’na göre yerel (köy) liderinin özellikleri şunlar olmalıdır:
ü Lider bir kişi yerel ortamda düşüncelerini çekinmeden söyleyebilmelidir;
ü Yerel lider devrimci olmalıdır, devrimciliğini her zaman savunmalıdır; tutumuyla, sazıyla, sözüyle, misafirperverliğiyle, kültürel faaliyetleriyle devrimciliğin öğretmenliğini yapmalıdır;
ü Kendisine yönelebilecek tepkileri tahmin edip bunları ustalıkla yatıştırabilmelidir;
ü Köyünü sosyal, kültürel yönden geliştirebilmeli, demokrasi açısından siyasallaşmasına katkıda bulunmalıdır;
ü Tepkileri hoşgörüyle karşılamalı ve samimiyetle yatıştırabilmelidir;
ü Köyü aşan sosyal, kültürel ve siyasal faaliyetlere katılmalıdır;
ü Yerel lider, liderlik özelliklerini yerel sınırların ötesine taşıyabilmelidir.
Mahmut Türkmenoğlu bu özellikleriyle köyü olan Bademler’de sivrilmiş , lider özelliklerini köyüne hapsetmemiş, liderliğini önce İzmir boyutuna, daha sonra da Türkiye geneline taşımıştır.
Mahmut Türkmenoğlu’nun toplum kalkınması modelini, Bademler özelinde, şöylece özetlemek mümkündür :
Amaç :
a. Kırsal kesimin fakirlik çemberini kırmak için üretim yapısını ve biçimini değiştirmektir. Bu amaç Bademler özelinde “tütün üreticisi fukara kır Bademler’in üretim biçimini değiştirmek” şeklinde somutlaştırılmıştır.
b. Kırsal kesimde yeni istihdam alanları yaratmak . Bademler özelinde “köyde herkese yetebilecek miktarda iş sahası açmak” şeklinde somutlaştırılmıştır.
c. Köylünün ihtiyaç maddelerini ucuz ve kaliteli temin etmesini sağlamak.
Araç :
Kırsal kesimin kalkınması için demokratik kooperatif modeli esas alınmıştır. Bu bağlamda “ Bademler demokratik bir kooperatif içinde köyün kalkınması sağlanacak; köyde herkese yetebilecek miktarda bir iş alanı açılacak ve Türkiye için başarılı bir model geliştirilecektir.”
Görüldüğü gibi Mahmut Türkmenoğlu düşüncelerini Bademler özelinde uygulayarak Türkiye geneline taşımak isteyen bir perspektifin içinde bir “kooperatif modeli” üzerinde durmaktadır. Yani o Bademler’in sınırlı çerçevesini aşarak Türkiye’ye yayılmak istemektedir. Ancak bunu düşlerken de, uygulamaya koyarken de yerel gerçekleri hiçbir zaman göz ardı etmemektedir. Nitekim bugün Bademler, 1950’lerin, 1960’ların bir fukara Bademler’i değildir. Türkiye için örnek olabilecek bir kooperatif örgütlenme deneyimini kendi özelinde yaşamış ve yaşamaya devam etmektedir. 60-70 kişiye iş sağlayabilen sera tesisleri kurulmuştur”.
Türkmenoğlu, bunları tek başına yapmadığını minnetle andığı başta mücadele arkadaşları “Ali Şenol, Ali Özkan, Hüseyin Kınık, İmam m. Ali Uran, Mustafa Or, Halil Oral, Memo, Birol Mansur, Levent, Hızır Varol, Murat Ertaş ve adını anamadığı tüm Badmlilerle gerçekleştirdiğini özenle belirtmektedir. Yani bir başarı varsa bu sadece Mahmut Türkmenoğlu’nun değil, tüm Bademlilerindir. Nitekim bir köylüsü kendisine şöyle bir soru sorar :
- “Mahmut Bey! ..çevre köylerde senin gibi okumuş çok insan var. Ama hiçbiri senin gibi işler yapmıyor. Neden ?”
Mahmut Türkmenoğlu’nun yanıtı da şöyledir :
- “Onların arkasında bir Bademler köylüsü yok da ondan?”.
Bu sözlerden anlaşılabileceği gibi iyi bir lider başarılarını arkadaşlarıyla paylaşan , hatta onları hareket içinde öne çıkaran bir özelliğe sahip olmalıdır.
Mahmut Türkmenoğlu ve Bademliler Ne Yaptılar? Nasıl Yaptılar?
Özellikle sorun Bademler özelinde ne yapmalı ve nasıl yapmalı idi. 1950’lile Bademler’inde en önemli kaynak Bademler’in insanı ve doğasıydı. Öyleyse öncelikle bu kaynakları tanımalı, geliştirmeli ve üretim sürecine sokmak gerekliydi. Bademler’in insanı son derecede birbirleriyle yardımlaşmaya açık insanlardı. Ancak çevrelerindeki beşeri ve doğal kaynakları “fark edici, geliştirici ve geleneksel üretim tarzını değiştirebilecek eğitim düzeyine” sahip değillerdi. Öyleyse önce insan kaynağını iyileştirici bir proje uygulamak gerekiyordu. 1950’li yılların ikinci dilimi ile 1960’lı yılların ilk diliminde bir eğitim projesi devreye sokuldu : okul çağındaki köy çocukları en az orta ve lise eğitimini tamamlamalıydı . Bu projenin öncüsü ve lideri Mahmut Türkmenoğlu’dur.
1958’e kadar köyde yüksek öğretim yapabilmiş üç kişi vardı. Bu proje ile okumanın faydaları köylüye anlatıldı. Ortak arabalar tutularak köyün çocukları önce Seferihisar ortaokuluna, sonrada İzmir’deki liselere gönderilmeleri örgütlendi. 1965’e gelindiğinde Bademlerde ilkokul sonrası eğitimi bitiren öğrenci sayısı 65’e ulaştı. Eğitim projesi Bademliler tarafından benimsenmiş, her aile çocuğunu okutmak için kendisine düşen görevi yerine getirmeğe başlamıştır.
Köyde bir tiyatro kuruldu, düzgün çalışan bir ilkokul ve kitaplık geliştirildi, köyün evlerini ve sokaklarını temiz tutma alışkanlıkları geliştirildi.
Köyde devreye sokulan ikinci proje, köylülerin ihtiyaçlarını ucuz ve kaliteli temin edecek bir “tüketim kooperatifi projesi”dir. 1960’ların başlarında köyde tüketim mallarını daha ucuza temin etmenin yolları tartışılır ve araştırılır. O günlerde kooperatif hareketi yeni yeni köylülerin gündemine girmeye başlamaktaydı. Çevredeki aydınların da katkısıyla köylü kooperatifçilik hakkında bilgilendirilir. Köyde menfaatleri zedelenecek kişilerin, özellikle bakkalların menfi propagandalarına karşı gerekli yanıtlar verilir. 30 Ekim 1962’de 8 kişi ile “Tüketim Kooperatifi” kurulur. Ticaret yasasına göre kurulan bu kooperatif, Türkiye’de köylülerin bizzat kurdukları ve halen de çalışmasını sürdüren ilk kooperatiflerden biridir. Bu kooperatif, kuruluşun ikinci yılında bir satış mağazası açtı, ortak sayısı da 33’e, ödenmiş sermayesi de 8 500 TL’ye ulaştı. Koperatifin devreye girişi ile köylülerin satın aldıkları ihtiyaç mallarının fiyatlarında % 25’e varan ucuzlukların gerçekleştiği gözlemlendi. Köydeki 8 bakkaldan 6’sı bakkal dükkânlarını kapadı. 1964’de kooperatifin ortak sayısı 62’ye, ödenmiş sermayesi 30 000 TL, cirosu da 200 000 TL’ye ulaştı. Kooperatif 1964’de 1 300 TL kar elde etti; bu kar sermayeye eklendi. Ortakların tüketim malları alışlarında ortak başına 1 000 TL civarında bir avantaj sağlandığı saptandı.
Tüketim kooperatifi projesinin olumlu sonuç vermesi üzerine köyde “toplum kalkınması” için hazırlanabilecek yeni bir proje için ortam oluştu. Mahmut Türkmenoğlu’nun liderliğine olan inanç pekişti. Köylüler arasında basit işbirliği ile ilgili faaliyetlerde gelişmeğe başladı. Örneğin 6 kişi birleşip bir ilaçlama pülvarizatörü, 4 kişi birleşip bir minibüs, 2 kişi birleşip bir traktör aldılar.
Mahmut Türkmenoğlu önderliğinde başlayan ve bugüne kadar süregelen en önemli proje, “Tarımsal üretim ve satış kooperatifi projesi”dir. Bu proje bugünkü “tarımsal kalkınma kooperatifleri”nin de ilk nüvesini oluşturan projelerden biridir. 1991’de 30 milyar TL’ye varan varlığı, 3 milyar TL civarındaki üretim hacmi ve 60-70 civarında çalışanı ile “Bademler Tarımsal kalkınma Kooperatifi” büyük çabalar sonucunda oluşmuş tur.
Kooperatif, Bademler Köyü sınırları içinde yer alan 3 600 dekarlık “Burunsuz Çiftliği”ni satın almaya talip olur. Çiftliğe biçilen değer 232 500 TL’dir. 1962’de 74 0rtak kendi aralarında 63 500 TL toplayarak çiftliği satın alma girişimine başlatırlar. T.C. Ziraat Bankası’ndan 150 000 TL kredi almak için kooperatif olarak başvururlar. Ancak Ziraat Bankası’ndan gelen yanıt çok ilginçtir : “Kooperatif olarak size bu krediyi veremeyiz; ancak bireysel olarak başvurursanız verebiliriz”. Buna rağmen köylüler umutla paralarını 2 yıl bankada bekletirler. Ancak sonuç değişmedi. Bu sıralarda Almanya’ya işçi gönderme olayı gündeme geldi. Kooperatif projesini bu yönde değiştirerek Almanya’ya işçi gönderme kotenjanı ile finans sorununu çözmeğe çalıştı. Öte yandan Köy Tüzel kişiliği devreye girerek 175 000 TL’ye çiftliğin 700 dekarı Kooperatife tahsis edildi. Bugünkü seralar bu arazi üzerine konuşlandırılmıştı. (Sanırım son yıllarda bu arazi parsellenerek arsa şeklinde satışa sunulmuştur) .
Bademler kooperatifi Köy tüzel kişiliği aracılığı ile sahip olduğu araziye sera tesisleri kurma projesi hazırladı. Bunun için bir sulama suyu temini gerekiyordu. Su için gerçekleştirilmesi zor ve pahalı iki seçenek bulunuyordu. Bunlardan birisi köyden 4 km uzaklıktaki bir su kaynağından borularla sera tesislerine su taşımak, diğeri de “Ciso’nun Damları” denilen yerde köye gelen bir dereye set kurarak yağmur sularını toplamaktı. Her iki su kaynağını kullanılabilir duruma getirmek pahalı ve zor bir işti. Mahmut Türkmenoğlu bir mektubunda sulama suyu olayını şu sözlerle anlatmaktadır[3] :
“Hiç unutmam; güzel bir günün sabahında kahvede bir yaz gününde 1950’li yıllarda “şu Cisonun damlarındaki dar geçide bir duvar örsek, kışın su orada birikse, yazın su sorunu olmaz” demiştim. Herkes gülmüş alay etmişti benimle”. “1969 yılında Kavaklıyı alıp oradaki suyu karşıya geçirsek diye düşünmüştüm. Bu düşünce benden önce bir çok kişi tarafından sık sık tekrarlanıp gülüşülürdü.” (…) …Yılmaz’ın kahvede yaptığımız bir kooperatif kongresinde 25 dönümlük sera projesini, 4-5 milyonluk proje maliyetini anlatırken kimse bana inanmıyordu. Halil Yakıcıoğlu “25 dönümü bırak ta hele bir dönüm yap önce” demişti. Birçok kişi de hiç milyondan aşağıya konuşmuyor diye ciddiye almamıştı hayallerime.”
Mahmut Türkmenoğlu uzağı/geleceği görebilen bir kişiydi. Hayal kuruyordu, ancak hayalleri ile gerçekleri örtüştürebiliyordu. Nitekim onun sık sık kullandığı özdeyiş niteliğindeki sözlerinden bir şudur : “Aşılmayacak dağ yoktur, yeter ki ayağını yere sağlam bas”.
1970’de 4 km uzaklıktaki kaynaktaki su borularla getirilerek 4 dekarlık bir sera kuruldu. 6 Mayıs 1972’de basılı ve ilgili kuruluşların davetli olduğu “Bademler Günü” adlı bir toplantı düzenlendi. Bir gazetecinin deyimiyle “Bademler kalkınmaya giden yolu, Türkmenoğlu’da parlamentoya giden yolu” bu toplantıyla açmıştır[4]. Ancak bu sadece Mahmut Türkmenoğlu’nın parlamentoya gitmesi değil, Bademler deneyiminin Türkiye düzeyinde sergilenmesine yol açmıştır. Bu olaydan sonra Bademler Kooperatifi’ne verilen krediler artmış, kooperatif tesisleri genişletilmeye başlanmıştır. Mahmut Türkmenoğlu 1970-1973 yıllarında kooperatif yöneticiliği yanında proje yapımı, fizibilite raporları, mühendislik, müteahhitlik ve uygulayıcı olarak görev yapmış, bu hizmetleri karşılığında Kooperatif tarafından kendisine sadece 637 620 TL ödenmiştir. Sonraki yıllarda bu olay nedeniyle Mahmut Türkmenoğlu, siyasal hasımlarınca çok yıpratılmak istenmiştir.
Türkmenoğlu siyasal etkinliğe kavuştuğu sıralarda “Şu Ciso’nın Ahırı” denilen yere küçük bir göletin yapılmasını sağlayarak Bademler’i tam anlamıyla “Susuz Yaz”dan sulu tarıma taşımıştır. Seracılığın yanı sıra Bademler’in kuru tarıma bağlı tarımsal üretim sistemi tamamiyle değişmiştir.
M. Türkmenoğlu , tek tek kooperatiflerin başarılı olamayacağının bilincindeydi. İzmir Köy Koop Birliği’nin kuruculuğunu, 10 yıl başkanlığını, İzmir ve Ege Bölgesinde kooperatifçiliğin fikirsel ve coğrafi olarak yaygınlaşmasının da önderliğini yapmıştır. Ayrıca 1971’de ülke düzeyinde Köy Koop Merkez Birliği’nin de kuruluşunda aktif görev üslenmiştir.
1974’de ilk “Köy- Koop Kurultayı”nın toplanmasında, bu kurultayda alınan kararların parlamentoya taşınmasında, savunulmasında önemli işlevler yerine getirmiştir. Ayrıca mensubu bulunduğu partinin genel yönetiminin “Kooperatifler Bankası” kurulması konusunda kesin tavır alması konusunda etkili olmuştur. Türk köylüsünün ucuz traktör sağlaması, özel bir bankanın (Bağcılar Bankası) Kooperatifler bankasına dönüşmesi için yapılan mücadelelerde hep ön saflarda olmuştur.(Köy Koop’un büyük uğraşları sonucunda Bağcılar Bankası’nınhisselerinin yarısından fazlası satın alınmış, ancak dönemin maliye bakanı bankalar kanunun kendisine verdiği yetkiyle, adı geçen bankanın sermaye miktarını 10 kat artırarak Köy Koop hisselerinin azınlığa düşmesine sağlamıştır. Daha sonra bu banka dönemin iktidar yakınlarına devredilmiştir).
BADEMLER KOOPERATİFİNİN ÇALIŞMA BİÇİMİ
Her işletmenin bir amacı ve bu amacını gerçekleştirmek için bir yönetim, yönlendirme sorunu vardır. Kooperatif işletmenin amacını saptama ve bu amaca ulaşmak için izlenecek yöntemin literatürde de tam netlikle açıklanabildiğini söylemek güçtür. 1970’lerde ILO ve FAO öncülüğünde “Kooperatif İşletmeciliği” kavramını netleştirmek için bir diz projeler güdeme getirilmiştir. Mahmut Türkmenoğlu’nun Bademler Kooperatifindeki yönetim anlayışını ve uygulamalarının ayrıntılı bir şekilde incelenmesi, Türkiye’de tarımsal kalkınma kooperatiflerinin yönetimi açısından önemli ip uçları verebilir. Bu yazı da Bademler kooperatifinde gözlemlemiş olan iki yaklaşımın aktarılmasıyla yetinilecektir:
Ortak Çalışma Düzeni :
Bademler Kooperatifinin ana çalışma konusu, sera tesislerinin çalıştırılmasıdır. Sera tesisleri, kooperatifin mülkiyetinde bir üretim birimi olduğundan kooperatif işletme bir “üretim kooperatifi” niteliğindedir. Bu sistemin özü ortak çalışma ve geliri emeğe göre ortaklar arasında paylaştırmaktır. Bu sistemde önce kooperatifte “ortak çalışma yöntemine” uyma kararını benimseyen ortaklar belirlenir. Bu sistem içinde çalışanlara, çalıştığı gün sayısına göre “avans ücret” ödenecektir. Hesap dönemi bitiminde kooperatifi elde ettiği “net fazla”nın yarısı kooperatifin sermayesine eklenecek, geri kalanın bir kısmı çalışan ortaklara işin miktarı ve kalitesi dikkate alınarak risturn olarak dağıtılacaktır. Kooperatifte kullanılan emek miktarını ölçme yöntemleri, ödeme şekilleri bizzat ortakların katılımıyla belirlenecektir. Sistemin özü “ çalışan da ortaklar, paylaşan da ortaklar” şeklinde somutlaştırılmıştı.
Parasal katkı yöntemi
Bu yöntem kooperatifin finansman sorununu çözmek için geliştirilmiştir. Kişisel tasarrufu bulunan ortakların tasarruflarını kooperatife çekmek için önerilmiştir. Kooperatif, tasarruflarını banka yerine kooperatife getiren ortaklarına, en az banka faizi kadar getiri sağlamalarını garanti edecektir. Yılsonu nihai hesaplar sonunda kooperatif işletmenin net kazancının bir kısmı kooperatife parasal katkı yapanlara tahsis edilebilecektir. Böylece ortak kooperatife verdiği parası karşılığında “banka faizi + fazladan düşen pay” şeklinde gelir elde edecektir[5]. Özellikle son çeyrek yüzyıldır gelişmiş batı ülkeleri kooperatiflerinin dış finansman konusunda benzer yasal düzenlemeler yaptığı dikkate alınırsa, sistemin 1980’lerde Bademler’de uygulanması daha da ilginç bir görünüm kazanmaktadır.
1980’li yılların ilk yarsında ortaya konulan bu çalışma şeklini kooperatif yöneticileri şöyle somutlaştırmışlardır:
Bu yöntemlerin kooperatif işletmede tam olarak uygulandığını söylemek mümkün değildir. Ancak kooperatifçilik teorisi ile son derecede uyumlu olan bu yöntemler, uygulamaya rahatlıkla aktarılabilecek yöntemlerdir.
Mahmut Türkmenoğlu, Bademler kooperatifinin çalıştırılması konusuyla sürekli meşgul olmuştur. Nitekim hasta yatağında bile kooperatif içinde teknik olarak, ekonomik olarak, sosyal olarak köyde neler yapılması gerektiği konusunda düşüncelerini sürekli arkadaşlarını mektuplarla iletmiştir. Köy ve kooperatif yöneticilerinin bu önerileri dikkatle inceleyerek belirli bir program çerçevesinde uygulamaya aktarmaları gerekir.
Sonuç
1960’larda dış ülkelere işçi göndermede, proje üreten ve uygulayan Köy kalkınma Kooperatiflerine öncelik tanınması, Türkiye kırsalında kooperatiflerin hızla artmasında itici bir güç olmuştur. Bademler özelinde de bu olgu gözlemlenmektedir. Ancak bu oluşum, 1960’lar Türkiye’sinde eğitim düzeyinin ilkokul düzeyini bile aşamadığı kırsal kesim insanının kooperatifçiliğin fiziksel ve düşünsel boyutuyla ilk kez ciddi bir şekilde karşılaşmasına neden olmuştur. Bademler bu karşılaşmada lideriyle, halkıyla daha hazırlıklı görülmektedir. Buna rağmen Bademler Kooperatifi çeşitli güçlüklerle karşılaşmıştır. Kooperatifçilik olgusuyla ilk kez karşılaşan kırsal insanların bu hareketi hemen benimseyebileceğini kabul etmek mümkün değildir. Bademler kooperatifinin uzun yıllar süren mücadelesinde yaşanan sorunlar Türk kooperatifçiliğinin de sorunlarıdır. Bu sorunları şöylece özetlemek mümkündür:
ü Ortakların ve yerel halkın tasarruflarının kooperatiflere çekilmesinde karşılaşılan güçlükler;
ü Kooperatiflerin teknik işlerini sürekli izleyebilecek, sorunları anında saptayıp çözebilecek proje üretebilen mühendislik, danışmanlık hizmetlerini yerine getirebilecek teknik kadro istihdamında karşılaşılan güçlükler;
ü Kredi alma işlemlerinin, yatırım teşvik işlemlerinin takibi, ihracat-ithalat konusunda gerekli hizmetleri yapabilen, resmi makamlar nezdinde kooperatifleri rahatlıkla temsil edebilen uzman yönetici ve bürokrat istihdamında karşılaşılan güçlükler;
ü Bazı gerekli ve zorunlu hizmetlerin bir ödeme gerektirdiğinin kırsal kesim insanında yeterince algılanamamış olması;
ü Mevcut i mevzuatı sürekli izleyebilen, bunların kooperatiflere getirdiği kolaylıkların ve/veya güçlüklerin neler olduğunu kırsal kesim kooperatiflere taşıyabilen gerekli kişilerin /kurumların olmayışı.
Aslında sorun tarımla köy ayrımının Türkiye’de tam olarak birbirinden ayrışmamış olmasından kaynaklanmaktadır. 1960’lardan buyana izlediği mücadele ile Bademler Kooperatifi, Mahmut Türkmenoğlu öncülüğünde, köylülükten kurtulma mücadelesi vermektedir. Köylülükten kurtulmanın en önemli göstergesi “tarımın sanayileşmesi”dir. Bugünkü seraları ile Bademler bu konuda çok önemli bir adım atmış , ama henüz bu süreci tamamlayamamıştır. 1975’de Bademler’e gelen bir gazeteciye kooperatifte bulunan bir konuğun[6] dediği gibi “gerçi köy sanayi kurulacaktır, ama bu sanayi tekelleşen sermaye ile hangi koşullar altında rekabet edebilecektir. (Orada) bulunan konuğun ortaya koyduğu gibi “… bu oldukça politik; her şeyden önce politik yapıyı belirlemek, ortaya koymak lazımdır”[7]. Köy ölçeğinde sanayileşme yerine kırsal bölge düzeyinde ölçek büyüklüğünü göz ardı etmeyen bir sanayileşme üzerinde durmak daha gerçekçi olacaktır.
Bademler tarımsal Kalkınma Kooperatifi, yukarıda sıralanan sorunların ortaya çıkmasında, çözümlenmesinde ve / veya çözümlenememesinde önemli bir örnek olaydır. Belki daha uzun süre de örnek olaylığını sürdürecektir. “Hem kırsal alanda kooperatifçiliği uygulamak isteyenler, hem de kırsal alandaki bu gelişmeleri engellemek isteyenlerin yararlanabileceği bir örnek.”[8]
Dr. Ayhan ÇIKIN, Bademler, 25 Aralık 1992.
[1] 25 Aralık 1992. “Bademler Köyü kalkınma Kooperatifi’nin 30. Kuruluş Yıldönümü ve Mahmut Türkmenoğlu’nu Anma Toplantısında yapılan konuşma.
[2] Mahmut Türkmenoğlu’nun köylüsü Hasan Şengül’e mektubu, 15. 06. 1992, Madison, USA.
[3] Mahmut Türkmenoğlu, a.g.m.
[4] Aytekin Yıldız, “Bademler Köyü Kooperatifi’nin Başına Gelenler”, Milliyet gazetesi, 26 Temmuz 1976.
[5] Ne yazık ki Türkiye’deki ticari ve Bankacılık mevzuatı bu uygulamanın gerçekleşmesine izin vermemektedir.
[6] Yazıda adı verilmeyen konuk Dr. Ayhan ÇIKIN’dır.
[7] Dinç-Füsun TAYANÇ, “Bademler Köyü Kalkınma Kooperatifi : Dünü, Bugünü, yarını”, Milliyet gazetesi, 1975.
[8] Dinç-Füsun TAYANÇ, a.g.m.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)